In vijf stappen richting verbindende lhbt-emancipatie

1. Stop met het cultiveren van slachtofferschap

2. Maak zelfacceptatie je hoogste doel

3. Omarm van gevoelens van schaamte en ongemak volledig

4. Luister empatisch naar de (veroordelende) Ander

5. Observeer, kies, ageer: moeiteloos in contact met de Ander

Voor wie?
  • LHBTQI's die moe worden van steeds weer in dat rondje draaien van aanklagen, slachtoffer-zijn en gered moeten worden.
  • LHBTQI-organisaties die zin hebben in het verkennen van nieuwe manieren van organiseren, accenten verleggen, en de kracht van kwetsbaarheid omarmen en in de wereld willen zetten.
  • Financiers van LHBTQI-initiatieven die zin hebben in vernieuwing en via hun middelen willen bijdragen aan geweldloze vormen van 
    emancipatie.
    
Neem contact op, dan gaan we met elkaar in verkennend gesprek.

Deze 5 stappen staan voor een weg naar verbindende lhbt-emancipatie, een weg naar ruimte voor iedereen, inclusief jezelf.

Wie ruimte wil voor iedereen, inclusief zichzelf, is geïnteresseerd in interventies die gestoeld zijn op geweldloosheid, op medemenselijkheid en die op een bepaalde manier ‘echtheid’, authenticiteit, faciliteren.

De geschiedenis van emancipatie barst van succesvolle voorbeelden van bewegingen die zich bedienden van geweldloosheid en zij inspireren nog elke dag. Niets kan de ‘druk’ van empathie aan. Alles bezwijkt onder begrip.

Willen we een weg vinden die ons aanzet tot verbinding rondom verschillen in seksuele geaardheid en genderidentiteit, dan kunnen we het beste te rade gaan bij mensen die werk hebben gemaakt van:

  • geweldloos communiceren,
  • van het doordenken van schaamte en ander ongemak
  • en van empathie en zelfliefde.

Daarom volg ik het werk van denkers als de Amerikaanse psycholoog Marshall Rosenberg (geweldloos communiceren), de Amerikaanse sociaalwetenschapper en verhalenverteller Brené Brown (schaamtebestendig worden) en de Nederlandse wetenschapsfilosoof Jan Geurtz (zelfacceptatie).

Als mensen érgens graag van weg bewegen het wel gevoelens zijn van ongemak, gevoelens van schuld, van schaamte, van pijn kortom.

Dat maakt deze verbindende vorm van lhbt-emancipatie een ware uitdaging.

Wat we gaan doen staat namelijk haaks op wat we intuïtief zouden willen doen: weghollen van de pijn, en het bedekken van de schaamte. Niets van dat alles als we gevoelens van ongemak met verschil en gevoelens van schaamte als vertrekpunt nemen voor verbindende lhbt-emancipatie: we bewegen juist naar de pijn toe!

We laten de pijn niet alleen toe, we zijn nieuwsgierig naar de pijn.

Door met aandacht bij die pijn te blijven en deze als het ware te leren omhelzen wordt de pijn een toegang tot zelfacceptatie en sociale acceptatie.  Door bij onszelf te kunnen blijven terwijl we actief aan de slag gaan met onze schaamte en de gevoelens van ongemak met verschil actief opzoeken, zetten we stappen op de weg naar zelfacceptatie. 

Marshall Rosenberg herinnert ons eraan dat zelfempathie een universele menselijke behoefte is, die we dus zelf kunnen invullen. En als dat lukt, als we deze behoefte aan zelfempathie hebben ingevuld, als we in staat zijn om bij onszelf te blijven, als het ware onze eigen beste vriend(in) te worden in het liefdevol omgaan met onze eigen gevoelens van ongemak, dàn ontstaat er ruimte voor de Ander. Dàn zijn we in staat om empathisch te luisteren naar de schaamte en het ongemak van de Ander.

Even een korte toets tussendoor.

Als je lesbisch, homoseksueel, biseksueel en/of transgender bent, en je wilt weten hoe het zit met jouw zelfaanvaarding en mate van zelfacceptatie – die uiteraard zoals alles in het leven veranderlijk is – hoef je alleen maar te luisteren naar een heteroseksueel en/of een cisgender die worstelt met seksuele en genderdiversiteit.

Als je naar die Ander kunt toe bewegen en in het hier en nu ruimte kunt maken voor die Ander, als je het kunt opbrengen om empathisch te luisteren naar de worsteling van die Ander, dan weet je dat je op dat moment jezelf totaal aanvaardt en omarmt.

Je hebt niets om te bestrijden, je hebt niets om voor te strijden, je hoeft niemand te overtuigen, je hoeft geen gelijk te hebben. Je bent uit op geluk, jouw geluk en het geluk van die Ander.

Zodra je echter voelt dat je in de verdediging wilt schieten, of de ander wilt aanvallen, dan weet je dat je werk te doen hebt voor jezelf, om jezelf als het ware met duizend armen te kunnen omarmen.

De Ander’ is altijd een spiegel.

Heel handig als je wilt checken hoe je er voor staat, qua zelfacceptatie. Geen ruimte voor de Ander staat gelijk aan geen ruimte voor jezelf. Ruimte voor jezelf staat gelijk aan ruimte voor de Ander.

Als we willen verbinden over de grenzen van verschillen heen, dan kunnen we de ander en zijn of haar gevoelens van ongemak met verschil liefdevol en zonder oordeel horen, en we kunnen bij die ander aanwezig zijn, terwijl deze zijn of haar eigen weg bewandelt (trefwoorden: empathisch luisteren, holding space).

Op deze manier – als we echt onze eigen beste vriend(in) kunnen zijn – blijkt het oordeel van de Ander niet meer relevant voor ons eigen welzijn.

In navolging van Geurtz: we hoeven niemand te overtuigen van ons gelijk, we hebben geen verhalen meer nodig, want we zijn ons intussen gewaar van onze eigen volmaakte innerlijke natuur en die blijkt volledig verenigbaar te zijn met wie we ten diepste zijn.

Je eigen beste vriend(in) worden is niet eenvoudig. Sterker nog, met alles wat aandacht krijgt, groeit de kans dat je getriggerd wordt. Telkens als je je getriggerd voelt, is dat een kans om naar binnen te kijken.

“Ja, maar, als je strak staat van de spanning omdat je bang bent dat je familie erachter komt dat je lhbt bent, bang voor verstoting en uitsluiting, dan is het toch wat lastig luisteren naar de Ander en zijn gevoelens van ongemak,”

en

“Ja, maar, empathisch luisteren naar de Ander en naar binnen keren, wordt toch een beetje lastig als je op je hoofd geslagen wordt, of niet?!”

denk je wellicht.

Daarop zijn de korte antwoorden:

Voor lhbt’s die (financieel) afhankelijk zijn van hun familie en risico lopen op verstoting is én maatschappelijke hulp nodig in de vorm van opvang en ondersteuning én hulp bij zelfacceptatie. Juist voor hen is zelfacceptatie en het werken daaraan urgent.

Voor diegenen die te maken krijgen met direct fysiek geweld vanwege hun lhbt-zijn:

Geweld is uiteraard uit den boze.

Angst voor afwijzing en voor geweld zijn begrijpelijk, ze mogen ons alleen niet leiden als we ons willen emanciperen. Op hoe om te gaan met en te kijken naar anti-lhbtqi-geweld kom ik bij de eerste stap van het vijfstappenplan uitvoerig terug. Laat het hier alvast duidelijk zijn: de grens ligt bij wat strafbaar is. Fysiek geweld tegen iemand vanwege zijn seksuele of genderidentiteit ‘telt daarom niet als trigger op het vlak van zelfacceptatie of sociale acceptatie’.

Het telt dus ontzettend als dat gebeurt, en je moet daar ook iets mee. Geweld is strafbaar en iets dat bij politie en justitie moet worden gemeld of door politie en justitie moet worden opgespoord en vervolgd. Kortom: op dat vlak moet je uiteraard iets met geweld, als jou dat is aangedaan. Waar ik voor pleit is… dat het niet meer telt als vertrekpunt voor lhbt-emancipatie…

De crux van het vernieuwende lhbt-emancipatiedenken is nu juist niet langer in de valkuil te stappen van de gedachtenketen ‘omdat er anti-lhbt-geweld is, is lhbt-emancipatie nodig’.

Omdat deze keten na elk anti-lhbt-geweldsdelict wordt rondgestuurd via onder meer social media zijn we dit gaan zien als een logische gevolgtrekking.

Toch is het dat niet.

De aanname dat voorlichting en sensibilisering leidt tot integratie is nergens op gebaseerd. Ruimte voor jezelf, jouw gehele zelf, ontstaat door die ruimte te vinden in jezelf.

De kern van het vijfstappenplan op weg naar het overstijgen van de ‘fase van trots’ is het vergroten van zelfkennis, zelfempathie en zelfinzicht.

Trots, legt Brown uit, is namelijk de omkering van schaamte, en in wezen net zo problematisch als schaamte zelf.

Een betere wereld begint (ook hier) bij jezelf. Daarbij gaat het erom niet wegvluchten van dit zelf, maar het nieuwsgierig te onderzoeken, en er op een verbindende manier ruimte voor te leren maken voor jezelf en eventueel – als je daar een aanleiding voor voelt of zin in hebt – in het gezelschap van anderen.

Zelfkennis is de meest waardevolle vorm van kennis als het gaat om lhbt-emancipatiewerk. De belangrijkste stap om te komen tot het overstijgen van de ‘fase van trots’ van de lhbt-emancipatie is door bereid te zijn naar binnen te kijken, jezelf gewaar te worden zodra je je in een situatie bevindt waarin verschillen in seksuele geaardheid of genderidentiteit aanwezig zijn.

Nu zul je misschien denken dat die verschillen er voor lhbt’s àltijd zijn, maar dat is niet zo. Wel zijn er fases in het leven van lhbt’s waarin lhbt’s zich tijdelijk sterk identificeren met vooral dit onderdeel van hun identiteit. Om op een zinvolle manier aan de slag te gaan met zelfreflectie is het handig om gebruik te maken van de kennis en inzichten van Geurtz, Brown en Rosenberg. Het gaat dan om kennis over het leren naar binnen te kijken, het herkennen van kwetsbaarheid als kracht en het spreken in ik-boodschappen in plaats van te wijzen naar anderen.

Wat hun inzichten gemeen hebben, is dat zij faciliteren bij het maken van de stap van machteloos slachtofferschap naar een situatie van 100 procent verantwoordelijkheid kunnen nemen voor de eigen gevoelens en op een krachtige manier te kunnen verbinden met ‘de Ander’.

Literatuur

Wie wil leren praten zonder anderen of zichzelf geweld aan te doen, ga te rade bij:

Marshall B. Rosenberg (2010) Geweldloze communicatie (Lemniscaat, Rotterdam).

Voor wie doordrongen wil zijn van hoe schaamte werkt en ‘schaamtebestendig’ wil worden, lees:

Brené Brown (2014 [2010]) De moed van imperfectie. Laat gaan wie je denkt te moeten zijn (Bruna Uitgevers, Amsterdam) plaats) en idem (2016 [2013]) De kracht van kwetsbaarheid. Heb de moed om niet perfect te willen zijn (Bruna Uitgevers, Amsterdam).

Voor het degelijk doordenken van het weg bewegen van pijn èn hoe dit af te leren, beveel ik aan te lezen:

Jan Geurtz (2016) Verslaafd aan liefde. De weg naar zelfacceptatie en geluk in relaties (Anbo | Antos, Amsterdam).